พูดคุยกับพี่วุฒิ วุฒิชัย พิชัยยุทธ จาก Laow Kafae Specialty Coffee and Creative Café
เมื่อพูดถึงกาแฟไทย หลายคนอาจนึกถึงดอยสูงทางภาคเหนือ แต่เรื่องของกาแฟโรบัสต้าไทยเริ่มต้นไกลลงมาทางใต้ ที่ตำบลบ้านโหนด อำเภอสะบ้าย้อย จังหวัดสงขลา เราชวนพี่วุต พิชัยยุทธมาคุยตั้งแต่กาแฟต้นแรกในปี 2447 ไปจนถึงการพัฒนาโรบัสต้าคุณภาพสูงที่มีกลิ่นมะลิ อัลมอนด์ ผิวส้ม และความหวานที่ติดอยู่ในลำคอ
1 ถ้าต้องแนะนำกาแฟสะบ้าย้อยให้คนที่ไม่เคยรู้จัก พี่วุตจะเริ่มเล่าจากตรงไหน
ผมคงเริ่มจากคำว่า จุดเริ่มต้น เพราะตำบลบ้านโหนด อำเภอสะบ้าย้อย ถูกเล่าต่อกันมาว่าเป็นพื้นที่ปลูกกาแฟโรบัสต้าต้นแรกของประเทศไทยตั้งแต่ปี 2447 หรือราว 122 ปีมาแล้ว กาแฟจึงไม่ได้เพิ่งเข้ามาเป็นกระแส แต่ผูกอยู่กับวิถีของคนในพื้นที่มาหลายรุ่น
วันนี้เราอยากให้คนรู้จักสะบ้าย้อยในฐานะแหล่งผลิตโรบัสต้าคุณภาพสูง กาแฟที่นี่ไม่ได้มีเพียงความเข้มและความขม แต่มีความหวาน กลิ่นหอม และรายละเอียดของรสชาติที่น่าสนใจมาก
2 ภูเขาและผืนดินของสะบ้าย้อยใส่อะไรลงไปในกาแฟแก้วนี้
พื้นที่รอบเทือกเขาสันกาลาคีรีมีสภาพดิน น้ำ และระบบนิเวศที่เหมาะกับกาแฟ เมื่อจัดการสวนและกระบวนการผลิตอย่างละเอียด เราพบกลิ่นรสที่ชวนให้นึกถึงอัลมอนด์ มะลิ ผิวส้ม และความหวานที่ค้างอยู่ในลำคอ
หลายสวนปลูกกาแฟร่วมกับมังคุด ลองกอง และกล้วย ผลกาแฟจึงค่อย ๆ สุกใต้ร่มเงาของไม้ชนิดอื่น จากประสบการณ์ของกลุ่ม เราพบว่าการเลือกพืชร่วมปลูกมีผลต่อคุณภาพ จึงให้ความสำคัญกับการออกแบบสวนไม่น้อยกว่าการคั่ว
3 เคล็ดลับที่ทำให้โรบัสต้าสะบ้าย้อยมีความหวานคืออะไร
คำตอบเริ่มตั้งแต่การเก็บผล เราสอนให้เกษตรกรเลือกเก็บเฉพาะผลเชอร์รี่ที่สุกแดงเต็มที่แบบ hand pick ทีละเม็ด จากนั้นล้างและคัดด้วยน้ำ โดยแยกเมล็ดลอยออกและเลือกเมล็ดที่จมไปผลิตต่อ
การเก็บผลสุกแดง 100 เปอร์เซ็นต์ใช้เวลาและแรงงานมากกว่า แต่ช่วยให้ความหวานของผลกาแฟติดไปถึงเมล็ด นี่เป็นจุดสำคัญที่ทำให้คนดื่มพบภาพใหม่ของโรบัสต้า
4 จากโกปี๊แบบเดิม กาแฟสะบ้าย้อยเดินมาถึง Specialty Coffee ได้อย่างไร
เมื่อก่อนกาแฟในพื้นที่มักคั่วเข้มจนเกือบไหม้และชงเป็นโกปี๊หรือกาแฟโบราณ รสชาติแบบนี้คุ้นเคยกับคนในชุมชน แต่สื่อสารกับตลาดกาแฟสมัยใหม่ได้ค่อนข้างยาก
ในช่วงประมาณสิบปีที่ผ่านมา จังหวัดและหลายหน่วยงานเข้ามาช่วยพัฒนาการแปรรูป การคั่ว โรงงาน และงานวิจัย ทำให้กลุ่มควบคุมคุณภาพได้เป็นระบบมากขึ้น ปัจจุบันกาแฟเกรดสูงบางส่วนพัฒนาไปถึงระดับ Super Premium และมีราคาประมาณ 2,500 บาทต่อกิโลกรัม
5 อะไรทำให้คนที่เคยคิดว่าโรบัสต้ามีแต่ความขมต้องเปลี่ยนใจ
หลายคนประหลาดใจเมื่อพบว่าโรบัสต้าที่ทำอย่างละเอียดสามารถให้ความหวาน ความเปรี้ยวที่สดชื่น และกลิ่นหอมซับซ้อนได้ รสชาติบางมิติใกล้กับประสบการณ์ที่คนคุ้นจากอาราบิก้า แต่ยังรักษาโครงสร้างและความหนักแน่นแบบโรบัสต้า
ภาพจำจึงค่อย ๆ เปลี่ยนจากกาแฟราคาถูกสำหรับชงเข้ม มาเป็นกาแฟที่สามารถดริป ชิม และพูดคุยเรื่องแหล่งปลูกได้อย่างจริงจัง
6 ทำไมกลุ่มจึงเลือกพัฒนากระบวนการ Honey Process
ช่วงแรกมีการใช้กระบวนการแบบเปียก แต่เมื่อทดลองและชิมอย่างต่อเนื่อง เราพบว่ารสหวานบางส่วนหายไป จึงหันมาพัฒนากระบวนการ Honey Process
การควบคุมกระบวนการนี้ช่วยรักษาความหวานและเปิดกลิ่นผลไม้ เช่น เบอร์รี ทำให้กาแฟมีทั้งความหอม หวาน เปรี้ยว และความซับซ้อนมากขึ้น
7 วันนี้คุณภาพของกาแฟสะบ้าย้อยไปถึงระดับไหนแล้ว
จากข้อมูลของกลุ่ม โรงงานผ่านมาตรฐาน GMP และกลุ่มได้รับการยอมรับในระดับวิสาหกิจชุมชน โดยเคยได้รับรางวัลวิสาหกิจชุมชนดีเด่นอันดับ 3 ของประเทศ ส่วนกาแฟที่นำไปประเมินตามแนวทาง SCA ได้คะแนนอยู่ในช่วงประมาณ 80 ถึง 84 คะแนน
ตัวเลขเหล่านี้ทำให้เห็นว่ากาแฟสะบ้าย้อยก้าวพ้นการเป็นของดีเฉพาะถิ่น และเริ่มมีภาษาคุณภาพที่ตลาดกาแฟสมัยใหม่เข้าใจร่วมกัน
8 การขึ้นทะเบียน GI เดินทางมาถึงขั้นตอนไหน
ขณะนี้ชุมชนอยู่ระหว่างผลักดันการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI เพื่อยืนยันความเชื่อมโยงระหว่างกาแฟกับพื้นที่สะบ้าย้อย ทั้งประวัติ แหล่งปลูก และคุณลักษณะของผลิตภัณฑ์
กลุ่มคาดหวังว่ากระบวนการจะมีความคืบหน้าในปีถัดไป เพราะ GI จะช่วยปกป้องชื่อแหล่งผลิตและทำให้ผู้บริโภครู้ว่ากาแฟสะบ้าย้อยแท้มาจากไหน
9 ถ้าอยากไปสัมผัสกาแฟสะบ้าย้อยจริง ๆ ควรไปช่วงไหนและทำอะไรบ้าง
นักท่องเที่ยวสามารถไปที่กลุ่มวิสาหกิจชุมชนแปรรูปกาแฟอำเภอสะบ้าย้อย ซึ่งเชื่อมการทำงานตั้งแต่สวน การแปรรูป การคั่ว ไปจนถึงการชง ช่วงเดือนสิงหาคมเหมาะกับการดูดอกกาแฟ ส่วนฤดูเก็บเกี่ยวอยู่ราวเดือนตุลาคมถึงธันวาคม
สำหรับผู้ที่อยากสัมผัสกาแฟสะบ้าย้อยให้ครบตั้งแต่สวนถึงถ้วย ชุมชนมีโปรแกรมท่องเที่ยวราคา 500 บาทต่อคน ใช้เวลาประมาณ 3 ชั่วโมง เริ่มจากชมสวนกาแฟ เรียนรู้กระบวนการผลิตตั้งแต่การสีเมล็ด ตาก บ่ม และคั่ว ก่อนชิมกาแฟแบบ Coffee Tasting และปิดท้ายด้วยอาหารกลางวันพื้นบ้าน ได้แก่ ข้าวแกงไก่กับหยวก ใบเหลียงผัดไข่ น้ำพริกกับผักสดพื้นบ้าน และขนมอินทนิลกาแฟ
แม้ไม่ตรงฤดูเก็บเกี่ยวก็ยังสามารถเรียนรู้กระบวนการคั่วและชิมกาแฟได้ นอกจากนี้ยังมีผลิตภัณฑ์จากกาแฟ เช่น ผ้ามัดย้อมจากใบกาแฟ โลชัน สครับ และสบู่ ทำให้เห็นว่าชุมชนใช้ประโยชน์จากกาแฟได้มากกว่าการขายเมล็ด
10 กาแฟหนึ่งฤดูช่วยสร้างรายได้ให้ครอบครัวเกษตรกรอย่างไร
เดิมหลายสวนปลูกแบบปล่อยให้พึ่งฝน ผลผลิตจึงไม่แน่นอน ต่อมาเรานำความรู้เรื่องดิน น้ำ ปุ๋ย และการจัดการสวนมาใช้มากขึ้น ตามประมาณการของกลุ่ม พื้นที่หนึ่งไร่ปลูกได้ราว 100 ต้น และหากจัดการได้ดีอาจสร้างรายได้ประมาณ 100,000 บาทต่อไร่ต่อปี
ครัวเรือนที่มีพื้นที่ประมาณ 3 ไร่จึงอาจมีรายได้จากกาแฟราว 300,000 บาทต่อปี กลุ่มรับซื้อผลเชอร์รี่สุกแดงประมาณกิโลกรัมละ 40 บาท เพื่อให้ราคาสะท้อนแรงงานที่ต้องเลือกเก็บทีละเม็ด
11 ปัญหาใหญ่ที่สุดตอนนี้คือขายไม่ได้หรือผลิตไม่ทัน
วันนี้ความท้าทายหลักกลับเป็นผลผลิตไม่เพียงพอกับความต้องการของตลาด ขณะเดียวกันสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนไปทำให้การวางแผนผลิตยากขึ้น ปีล่าสุดผลผลิตลดลงจากปีก่อนประมาณ 30 เปอร์เซ็นต์ เพราะฝนน้อย
กลุ่มจึงเริ่มมองเรื่อง Smart Farm การจัดการน้ำ และการป้องกันศัตรูพืชอย่างเป็นระบบ เพื่อรักษาคุณภาพและลดความผันผวนของผลผลิตในแต่ละปี
12 ร้านกาแฟและคนดื่มจะช่วยให้กาแฟสะบ้าย้อยเติบโตอย่างถูกทางได้อย่างไร
ต้นน้ำและกลางน้ำของเรากำลังแข็งแรงขึ้น แต่ปลายน้ำยังต้องการร้านกาแฟและผู้ประกอบการที่ช่วยเล่าเรื่องแหล่งผลิต ร้านไม่จำเป็นต้องขายกาแฟในรูปแบบเดียวกัน สามารถนำไปพัฒนาเป็นเมนูหรือประสบการณ์ในแบบของตัวเองได้ ตราบใดที่ยังสื่อสารที่มาอย่างถูกต้อง
ทุกครั้งที่ร้านเลือกใช้กาแฟสะบ้าย้อย รายได้จะย้อนกลับไปถึงเกษตรกรและชุมชน ขณะเดียวกันร้านก็ได้วัตถุดิบที่ช่วยเล่าอัตลักษณ์ของสงขลาได้ชัดเจนขึ้น
13 อีกห้าปีข้างหน้า พี่วุตอยากเห็นกาแฟสะบ้าย้อยไปถึงไหน
ปัจจุบันพื้นที่ปลูกที่กลุ่มดูแลมีประมาณ 770 ไร่ ผลิตกาแฟได้ราว 10 ตันต่อปี แต่ต้นกาแฟต้องใช้เวลาประมาณสามปีกว่าจะให้ผลผลิต เราจึงวางแผนเพิ่มพื้นที่ปลูกอีกราว 1,000 ไร่ และตั้งเป้าเพิ่มกำลังผลิตเป็นประมาณ 100 ตันภายในสามปี
ช่วงนี้ผลผลิตยังมีจำกัดจึงเน้นจำหน่ายกาแฟคั่วเพื่อรักษามูลค่า หากปริมาณเพิ่มขึ้นตามแผน ในอนาคตกลุ่มจะสามารถจำหน่ายสารกาแฟให้ผู้คั่วรายอื่นได้มากขึ้น และทำให้ชื่อสะบ้าย้อยเดินทางไปได้ไกลกว่าเดิม
