ถ้าพูดถึงการ เที่ยวสงขลา หลายคนอาจนึกถึงเมืองเก่า ชายหาด ทะเลสาบ หรืออาหารใต้รสจัดจ้าน แต่หากลองออกเดินทางให้ไกลออกไปอีกนิด จะพบว่าแต่ละพื้นที่ของสงขลายังมี “ของดี” ที่บอกเล่าเรื่องราวของท้องถิ่นผ่านรสชาติได้อย่างน่าสนใจ
ตั้งแต่สวนผลไม้ใกล้หาดใหญ่ ไปจนถึงพื้นที่เกษตรและชุมชนประมงรอบทะเลสาบสงขลา ของดีเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากภูมิปัญญาของผู้คนเพียงอย่างเดียว แต่ยังสัมพันธ์กับภูมิประเทศ ดิน น้ำ ระบบนิเวศ และวิถีชีวิตที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่
เราจึงอยากชวนออกเดินทางตามรอย 5 ของดี GI สงขลา ได้แก่ ส้มโอหอมควนลัง ส้มจุกจะนะ มะม่วงเบาสงขลา ปลากะพงสามน้ำทะเลสาบสงขลา และไข่ครอบสงขลา พร้อมค้นหาว่าแต่ละรสชาติมาจากที่ไหน และอะไรทำให้ของดีเหล่านี้มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว
GI คืออะไร ทำไมถึงพาเราไปรู้จักท้องถิ่นได้มากขึ้น?
GI หรือ Geographical Indication คือ “สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์” ใช้กับสินค้าที่มีแหล่งกำเนิดจากพื้นที่หนึ่งโดยเฉพาะ และมีคุณภาพ ชื่อเสียง หรือคุณลักษณะที่เชื่อมโยงกับแหล่งภูมิศาสตร์นั้น
การตามรอย GI จึงไม่ใช่เพียงการตามหาว่า “ของดีอยู่ที่ไหน” แต่ยังเป็นการย้อนกลับไปค้นหาว่า ทำไมของสิ่งนี้จึงเกิดขึ้นที่นี่ และอะไรทำให้รสชาติจากพื้นที่หนึ่งแตกต่างจากที่อื่น
พร้อมแล้ว เปิดแผนที่แล้วออกเดินทางไปด้วยกัน
- ส้มโอหอมควนลัง | ควนลัง
เริ่มต้นเส้นทางใกล้หาดใหญ่ที่ ตำบลควนลัง อำเภอหาดใหญ่ แหล่งกำเนิดของ “ส้มโอหอมควนลัง” หนึ่งในสินค้า GI ของสงขลา เอกลักษณ์สำคัญอยู่ที่เปลือกซึ่งมีกลิ่นหอมพิเศษ เนื้อด้านในมีสีชมพูเข้มถึงแดง รสหวานอมเปรี้ยว ไม่ขม เนื้อผลนิ่มฉ่ำ แต่เนื้อกุ้งมีความกรอบ จึงเกิดเป็นลักษณะเฉพาะที่แตกต่างจากส้มโอในพื้นที่อื่น พื้นที่ควนลังยังมีความสัมพันธ์กับการปลูกส้มโอมายาวนาน จนชื่อของพื้นที่กลายเป็นส่วนหนึ่งของชื่อสินค้าที่ได้รับการรับรอง GI
🔍 GI FACT
ส้มโอหอมควนลัง
จุดเด่น: เปลือกมีกลิ่นหอม เนื้อสีชมพูเข้มถึงแดง รสหวานอมเปรี้ยว ไม่ขม
พื้นที่ GI: ต.ควนลัง อ.หาดใหญ่ จ.สงขลา
ทะเบียน GI: สช 60100092
- ส้มจุกจะนะ | จะนะ
เดินทางต่อไปยัง อำเภอจะนะ เพื่อตามหาผลไม้พื้นถิ่นที่มีรูปลักษณ์จำง่ายอย่าง “ส้มจุกจะนะ”
ชื่อ “ส้มจุก” มาจากลักษณะบริเวณขั้วผลที่ยื่นขึ้นคล้ายจุก มีทั้งพันธุ์เปลือกหนาและเปลือกบาง เมื่อสุกผิวมีตั้งแต่สีเหลือง เขียวอมเหลือง ไปจนถึงเขียวอมส้ม เปลือกล่อนและมีกลิ่นหอมจากต่อมน้ำมันใต้เปลือก ส่วนเนื้อด้านในฉ่ำนุ่ม ให้รสหวานอมเปรี้ยว และเพราะแหล่งผลิตถูกกำหนดอยู่ในอำเภอจะนะ ชื่อของพื้นที่จึงไม่ได้เป็นเพียงชื่อเรียก แต่เป็นส่วนหนึ่งของอัตลักษณ์ของผลไม้ชนิดนี้โดยตรง
🔍GI FACT
ส้มจุกจะนะ
จุดเด่น: ผลมีจุกเป็นเอกลักษณ์ มีกลิ่นหอม เนื้อฉ่ำนุ่ม รสหวานอมเปรี้ยว
พื้นที่ GI: อ.จะนะ จ.สงขลา
ทะเบียน GI: สช 64100161
- มะม่วงเบาสงขลา | คาบสมุทรสทิงพระ
จากผลไม้รสหวานอมเปรี้ยว เปลี่ยนมาหารสเปรี้ยวที่คนสงขลาคุ้นเคยกันดีกับ “มะม่วงเบาสงขลา”
มะม่วงเบามีผลขนาดเล็ก เปลือกบางสีเขียวอ่อน เนื้อสีขาวแน่นและกรอบ มีกลิ่นหอมแรง และมีรสเปรี้ยวเด่น จึงถูกนำไปกินและแปรรูปได้หลากหลาย ทั้งกินสด ทำยำ แช่อิ่ม ดอง หรือจับคู่กับอาหารรสจัดแบบปักษ์ใต้
สิ่งที่น่าสนใจคือพื้นที่ปลูกตามข้อกำหนด GI ไม่ได้ครอบคลุมทั้งจังหวัด แต่เฉพาะพื้นที่ คาบสมุทรสทิงพระ ได้แก่ สิงหนคร สทิงพระ กระแสสินธุ์ และระโนด ส่วนการแปรรูปสามารถทำได้ในทุกอำเภอของจังหวัดสงขลา
🔍GI FACT
มะม่วงเบาสงขลา
จุดเด่น: ผลเล็ก เปลือกบาง เนื้อแน่นกรอบ กลิ่นหอมแรง รสเปรี้ยว
พื้นที่ปลูก GI: อ.สิงหนคร อ.สทิงพระ อ.กระแสสินธุ์ และ อ.ระโนด
ทะเบียน GI: สช 65100190
- ปลากะพงสามน้ำทะเลสาบสงขลา | ทะเลสาบสงขลา
จากผืนดิน เดินทางเข้าสู่พื้นที่ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของสงขลาอย่าง ทะเลสาบสงขลา
ความพิเศษของทะเลสาบแห่งนี้คือระบบนิเวศที่ประกอบด้วยน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็ม จนเกิดคำเรียกที่หลายคนคุ้นเคยว่า “ทะเลสาบสามน้ำ” ระบบนิเวศที่หลากหลายทำให้พื้นที่มีความอุดมสมบูรณ์ของสัตว์น้ำและเป็นฐานสำคัญของวิถีประมงรอบทะเลสาบ
หนึ่งในของดีที่เกิดขึ้นจากพื้นที่นี้คือ ปลากะพงสามน้ำทะเลสาบสงขลา ปลากะพงขาวที่เลี้ยงในพื้นที่ตามข้อกำหนด GI มีเนื้อสีขาว นุ่ม และมีคุณลักษณะเฉพาะที่สัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมและการเลี้ยงในพื้นที่ทะเลสาบ
ขอบเขตของ GI ยังไม่ได้จำกัดเฉพาะปลาสดเท่านั้น แต่ครอบคลุมผลิตภัณฑ์ตามข้อกำหนดของทะเบียน เช่น ปลากะพงสด แช่แข็ง ปลาเค็ม และผลิตภัณฑ์หนังปลาทอดกรอบ
🔍GI FACT
ปลากะพงสามน้ำทะเลสาบสงขลา
จุดเด่น: ปลากะพงขาวจากระบบนิเวศทะเลสาบสามน้ำ เนื้อขาว นุ่ม
ทะเบียน GI: สช 65100184
- ไข่ครอบสงขลา | คาบสมุทรสทิงพระ
ปิดท้ายเส้นทางด้วยของกินที่มีเรื่องราวเชื่อมโยงกับวิถีชาวประมงอย่าง “ไข่ครอบสงขลา”
ในอดีตชาวประมงใช้ด้ายดิบทำอวนและเครื่องมือประมง จึงนำไข่ขาวมาใช้ย้อมด้ายเพื่อเพิ่มความคงทน เมื่อเหลือไข่แดงจำนวนมาก จึงเกิดภูมิปัญญาในการนำไข่แดงกลับมาถนอมอาหาร กลายเป็นต้นกำเนิดของ “ไข่ครอบ”
ไข่ครอบสงขลาทำจากไข่แดงเป็ด 2 ฟอง ใส่ลงในเปลือกไข่ 1 ใบ ผ่านกระบวนการปรุงและทำให้สุก จนได้ไข่แดงสีแดงอมส้ม ผิวมันวาว รสมันและเค็มเล็กน้อย โดยปัจจุบันมีทั้งเนื้อลาวา เนื้อยางมะตูม และเนื้อแบบดั้งเดิม ความพิเศษยังเชื่อมโยงกับคาบสมุทรสทิงพระ ซึ่งมีสัตว์น้ำจากทะเลสาบเป็นแหล่งอาหารเสริมสำหรับเป็ดไข่ ทำให้ไข่แดงมีขนาดใหญ่ สีแดงสด มีความมัน และนำไปสู่ลักษณะเฉพาะของไข่ครอบในพื้นที่
🔍GI FACT
ไข่ครอบสงขลา
จุดเด่น: ไข่แดงเป็ดสีแดงอมส้ม รสมัน เค็มเล็กน้อย เชื่อมโยงกับภูมิปัญญาชุมชนประมง
พื้นที่ GI: อ.สิงหนคร อ.สทิงพระ อ.กระแสสินธุ์ และ อ.ระโนด
ทะเบียน GI: สช 66100198
เริ่มจาก ส้มโอหอมควนลัง ใกล้หาดใหญ่ มุ่งลงไปทาง ส้มจุกจะนะ ก่อนย้อนขึ้นมาสู่เมืองและทะเลสาบสงขลา แล้วเดินทางต่อขึ้นไปบนคาบสมุทรสทิงพระ เพื่อตามหา มะม่วงเบาสงขลา ปลากะพงสามน้ำทะเลสาบสงขลา และไข่ครอบสงขลา
แต่ละจุดไม่ได้มีเพียงของอร่อยให้ลองชิม เพราะเบื้องหลังของดีเหล่านี้ยังมีทั้งภูมิประเทศ ระบบนิเวศ ผู้คน และภูมิปัญญาที่ทำให้สินค้าแต่ละอย่างเกิดขึ้นและมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว GI จึงอาจเปรียบได้กับ “หมุดบนแผนที่” ที่ช่วยให้เราอ่านเรื่องราวของสงขลาในอีกแบบหนึ่ง
ครั้งหน้าที่มาเที่ยวสงขลา ลองเพิ่มเส้นทางตามรอย GI ลงในทริป แล้วออกไปค้นหาว่า รสชาติของสงขลาในแต่ละพื้นที่แตกต่างกันอย่างไร เพราะบางที การรู้จักเมืองหนึ่งให้มากขึ้น อาจเริ่มต้นง่าย ๆ จากการรู้ว่า ของที่เรากำลังกินนั้น มาจากไหน และมีเรื่องราวอะไรอยู่เบื้องหลัง
สืบค้นจาก
“ส้มโอหอมควนลัง (Pomelo Hom Khuanlang)”
แหล่งที่มา: กรมทรัพย์สินทางปัญญา กระทรวงพาณิชย์ — ทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ สช 60100092
“ส้มจุกจะนะ (Neck Orange Chana หรือ Som Jook Chana)”
แหล่งที่มา: กรมทรัพย์สินทางปัญญา กระทรวงพาณิชย์ — ทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ สช 64100161
“มะม่วงเบาสงขลา (Songkhla Mini Mango หรือ Ma-Muang Baw Songkhla)”
แหล่งที่มา: กรมทรัพย์สินทางปัญญา กระทรวงพาณิชย์ — ประกาศโฆษณาการรับขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ เลขที่ประกาศ 196 และทะเบียน สช 65100190
“ปลากะพงสามน้ำทะเลสาบสงขลา”
แหล่งที่มา: กรมทรัพย์สินทางปัญญา กระทรวงพาณิชย์ — ทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ สช 65100184
“ไข่ครอบสงขลา”
แหล่งที่มา: กรมทรัพย์สินทางปัญญา กระทรวงพาณิชย์ — ทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ สช 66100198 และวารสารสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ไทย ฉบับที่ 5

