ก่อนตึกรามจะอบอวลด้วยกลิ่นกรุ่นกาแฟทุกหัวระแหง ก่อนคาเฟ่จะกระจายตัวไปทั่วทุกหนแห่ง ก่อนความหลงใหลเครื่องดื่มสีดำจะเพิ่มทวีอย่างในปัจจุบัน และก่อนการหยั่งรากของกาแฟสายพันธุ์โรบัสต้าจนกลายเป็นหนึ่งในรสสัมผัสอันมีเสน่ห์ของเมืองสงขลา กาแฟมีความเป็นมาอย่างยาวนาน และมีการเดินทางเป็นระยะทางแสนยาวไกล
เส้นทางความแพร่หลายของกาแฟมีจุดเริ่มต้นที่ “คาบสมุทรอาระเบีย” แรกเริ่มบริโภคกันในกลุ่มผู้นับถือนิกายซูฟี (Sufism) เพื่อขจัดความง่วงระหว่างพิธีกรรมทางศาสนายามราตรี จากนั้นกลิ่นกรุ่นกาแฟจึงขจรกระจายไปสู่มุมต่าง ๆ ทั่วทั้งดินแดนอาหรับในฐานะเครื่องดื่มทางศาสนา ภายหลังจึงเปลี่ยนสถานะไปสู่เครื่องดื่มทางสังคม ร้านกาแฟมากมายกลายเป็นสถานที่แลกเปลี่ยนข่าวสารความคิดทั้งทางสังคม เศรษฐกิจ และการเมือง อันเป็นจุดเริ่มต้นของวัฒนธรรมการดื่มกาแฟที่แพร่ความนิยมไปทั่วโลกตะวันตก โดยชาติยุโรปได้สร้างความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ และเป็นตัวแปรสำคัญนำพาเครื่องดื่มยอดนิยมชนิดนี้ข้ามคลื่นมหาสมุทรสู่พื้นที่อื่น ๆ ของโลก นับเป็นปฐมบทการขยายพันธุ์กาแฟสู่ดินแดนเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภายใต้ระบอบอาณานิคม
อย่างไรก็ตาม กาแฟได้เริ่มเป็นที่รู้จักในสยามมาช้านานในฐานะเครื่องดื่มพัดพามากับลมแห่งการค้าจากโลกอาหรับ ภายหลังได้กลายเป็นหนึ่งในพืชเศรษฐกิจสำคัญ สำหรับสงขลาถือเป็นเมืองแรก ๆ ของภาคใต้ที่เมล็ดพันธุ์กาแฟเดินทางมาถึง เนื่องจากมีการติดต่อค้าขายกับหัวเมืองมลายู ซึ่งมีการผลิตกาแฟเป็นสินค้าส่งออกอย่างจริงจัง พบหลักฐานจดหมายเหตุ หลวงจำนงนิเวศกิจ (มร. แรมแซ) ขออนุญาตที่ดินเมืองสงขลา ทำการเพาะปลูก ร.ศ. 112-114 อันเป็นการร่วมทุนของพระยาวิเชียรคีรี (ชม) กับชาวต่างชาติทำสวนกาแฟในปี 2437-2438 ในบริเวณตำบลพะตง ส่วนหนึ่งของอำเภอหาดใหญ่ในปัจจุบัน
ในอีก 10 ปีหลังจากนั้น กาแฟสายพันธุ์โรบัสต้าจึงได้ปรากฏตัวขึ้นในหน้าประวัติศาสตร์เมืองสงขลา ปรากฏข้อมูลจากการสำรวจของกระทรวงเกษตรในปี 2498 ระบุว่า มีมุสลิมผู้หนึ่งนำเมล็ดพันธุ์กาแฟโรบัสต้ามาปลูกไว้ ณ ตำบลบ้านโหนด อำเภอสะบ้าย้อย จังหวัดสงขลา เมื่อประมาณปี 2447 สอดคล้องกับช่วงเวลาที่สายพันธุ์นี้เริ่มปรากฏตัวในตลาดโลกแทนที่อารบิก้า ตลอดจนมีการขยายพันธุ์และได้รับการส่งเสริมให้มีการปลูกอย่างกว้างขวางทั้งในอินโดนีเซียและอินเดีย ปัจจุบันเชื่อกันว่าเป็นโรบัสต้าต้นแรกในประเทศไทย ก่อนจะมีการขยายไปยังจังหวัดอื่น ๆ ของภาคใต้ในเวลาต่อมา
ทั้งนี้ ไม่เป็นที่แน่ชัดว่าวัฒนธรรมการดื่มกาแฟเริ่มขึ้นเมื่อใด ทว่าร้านกาแฟระยะแรกน่าจะอยู่ในรูปแบบ “โกปี้เตี๊ยม” หรือร้านกาแฟดั้งเดิมดำเนินการโดยชาวจีนอพยพ ซึ่งพบแพร่หลายในคาบสมุทรมลายู โดยปรากฏร้านเก่าแก่อายุกว่า 90 ปีบนถนนนางงาม เช่น ร้านฮับเซ่ง ร้านน่ำหลี ร้านฟุเจา เป็นต้น ในขณะที่เมล็ดกาแฟมีการนำเข้ามาจากอินโดนีเซีย มาเลเซีย และสิงคโปร์เป็นหลัก ปัจจุบันร้านกาแฟกระจายตัวแน่นหนาบนถนนนครนอก นครใน และนางงาม ที่ซึ่งกาแฟออกเดินทางจากอาระเบียมาถึงสงขลาอย่างเป็นที่ประจักษ์ชัด
โดยธีรนาฎ มีนุ่น (ภัณฑารักษ์)
