กินให้ครบ “โหนด นา เล” หนึ่งวันในสงขลา ต้องลองอะไรบ้าง?

“โหนด นา เล” คืออะไร? ทำไมคนสงขลาพูดถึงกันบ่อย

คำสั้น ๆ เพียงสามพยางค์นี้ ไม่ได้เป็นเพียงคำเรียกทางภูมิศาสตร์ แต่คือ “ภูมิปัญญาวิถีชีวิต” ที่หล่อหลอมความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน ธรรมชาติ และอาหารของสงขลามาอย่างยาวนานนับร้อยปี

“โหนด” หมายถึง ตาลโตนด พืชเศรษฐกิจและพืชวัฒนธรรมสำคัญของชุมชนรอบทะเลสาบ ซึ่งถูกนำมาใช้ประโยชน์แทบทุกส่วน ทั้งน้ำตาลโตนด ลูกตาล ใบตาล และงานหัตถกรรมพื้นบ้าน ตาลโตนดจึงไม่ใช่เพียงต้นไม้ แต่คือสัญลักษณ์ของวิถีชีวิตและภูมิปัญญาท้องถิ่น

“นา” คือพื้นที่เกษตรกรรมและนาข้าวอันอุดมสมบูรณ์ ที่ทำหน้าที่หล่อเลี้ยงชุมชนมายาวนาน ระบบนิเวศของลุ่มทะเลสาบสงขลาทำให้พื้นที่แห่งนี้สามารถเพาะปลูกพืชพื้นถิ่นและพืชอาหารได้หลากหลาย เกิดเป็นวัฒนธรรมการกินที่เชื่อมโยงกับฤดูกาลและวิถีเกษตรดั้งเดิมอย่างแนบแน่น

ส่วน “เล” คือทะเลและทะเลสาบสงขลา แหล่งทรัพยากรทางน้ำที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของภาคใต้ โดยเฉพาะระบบนิเวศ “สามน้ำ” อันประกอบด้วยน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็ม ที่สร้างความโดดเด่นให้กับวัตถุดิบท้องถิ่น ทั้งปลา กุ้ง และอาหารทะเลนานาชนิด ซึ่งมีรสชาติและคุณภาพเฉพาะตัวไม่เหมือนที่อื่น

เมื่อ “โหนด นา เล” หลอมรวมเข้าด้วยกัน จึงก่อเกิดเป็นรากฐานของวัฒนธรรมอาหารสงขลา ที่สะท้อนทั้งความอุดมสมบูรณ์ของธรรมชาติ ความหลากหลายทางวัฒนธรรม และภูมิปัญญาของผู้คนในพื้นที่

มื้อเช้า: เริ่มวันแบบคนสงขลา กับไข่ครอบและกาแฟร้อน

เช้าที่สงขลาเริ่มต้นเร็วกว่าหลายจังหวัด โดยเฉพาะในชุมชนรอบทะเลสาบที่ผู้คนออกเรือกันตั้งแต่ฟ้ายังไม่สว่าง หนึ่งในอาหารเช้าที่ต้องลองคือ “ไข่ครอบ” ของดี GI จากลุ่มทะเลสาบสงขลา

ไข่แดงเป็ดสองฟองถูกหมักเกลือแล้วนำไปนึ่งจนได้เนื้อสัมผัสหนึบ มัน และเค็มนัวเบา ๆ กินคู่ข้าวสวยร้อน ๆ หรือข้าวต้มก็อร่อยแบบเรียบง่าย หลายร้านนิยมเสิร์ฟคู่กาแฟโบราณหรือชาเย็นสไตล์ใต้ กลายเป็นเช้าที่ทั้งอบอุ่นและเต็มไปด้วยกลิ่นอายท้องถิ่น

สาย ๆ ต้องแวะชิม “มะม่วงเบา” ของดีประจำสงขลา

ถ้ามาสงขลาแล้วไม่ลอง “มะม่วงเบา” ก็เหมือนมาไม่ถึง ผลไม้ GI ชื่อดังชนิดนี้มีรสเปรี้ยวเฉพาะตัว กรอบ ฉ่ำ และมีกลิ่นหอมสดชื่น นิยมกินได้หลายแบบ ตั้งแต่มะม่วงเบาแช่อิ่ม ยำมะม่วง ไปจนถึงกินสดคู่พริกเกลือหรือกะปิหวาน ช่วงบ่ายอากาศร้อน ๆ ได้มะม่วงเบาเย็น ๆ สักลูก ถือเป็นความสุขเล็ก ๆ แบบคนใต้ที่หลายคนติดใจ

มื้อเที่ยง: แกงหัวโหนด เมนูที่สะท้อนวิถี “โหนด”

“หัวโหนด” หรือ “ลูกตาลอ่อน” คือวัตถุดิบที่อยู่คู่ครัวสงขลามายาวนาน เมื่อนำมาแกงกับเครื่องแกงใต้ จะได้รสชาติหวานมันจากเนื้อตาล ผสมกับความเผ็ดหอมของพริกแกง กลายเป็นเมนูพื้นบ้านที่ทั้งแปลกและอร่อยในเวลาเดียวกัน

บางร้านเพิ่มกุ้งสดหรือปลาเค็มลงไปเพื่อเพิ่มมิติรสชาติ ยิ่งกินกับข้าวสวยร้อน ๆ ยิ่งเข้ากันแบบหยุดไม่ได้ จานนี้คือภาพสะท้อนของวิถี “โหนด” อย่างแท้จริง เพราะชาวบ้านใช้ประโยชน์จากตาลโตนดแทบทุกส่วนตั้งแต่น้ำตาล ลูกตาล ไปจนถึงใบตาลสำหรับงานหัตถกรรม

บ่ายแก่ ๆ กับของกินเล่นจากทะเลสาบ

ช่วงเย็นคือเวลาที่อาหารจาก “เล” เริ่มโดดเด่น

ไม่ว่าจะเป็น

• กุ้งก้ามกรามเผา
• กุ้งหวาน
• ปลาจิ้งจั้งทอดกรอบ
• หรือปลาดุกร้า

วัตถุดิบเหล่านี้ล้วนมาจากระบบนิเวศ “สามน้ำ” ของทะเลสาบสงขลา ที่มีทั้งน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็มผสมกัน ทำให้สัตว์น้ำมีรสหวาน เนื้อแน่น และกลิ่นเฉพาะตัว

โดยเฉพาะ “ปลาดุกร้า” ที่ถือเป็นภูมิปัญญาถนอมอาหารของชุมชน นำปลาดุกมาหมักเกลือและตากแดดจนเกิดรสชาติกลมกล่อม นิยมนำไปทอดหรือผัดพริกแกง เป็นเมนูที่คนใต้กินกับข้าวสวยได้ทั้งวัน

ปิดท้ายวันด้วยขนมพื้นบ้านและน้ำตาลโตนด

ก่อนกลับ อย่าลืมหาของหวานสไตล์สงขลา ทั้ง “ขนมเปี๊ยะ” สูตรโบราณ ขนมจาก หรือขนมพื้นบ้านที่ใช้น้ำตาลโตนดแท้จากพื้นที่ จะให้รสหวานหอมแบบธรรมชาติที่แตกต่างจากน้ำตาลทั่วไป หลายร้านยังคงใช้กรรมวิธีดั้งเดิมในการเคี่ยวน้ำตาลจากต้นตาลโตนด ทำให้ได้กลิ่นควันอ่อน ๆ และรสหวานละมุนเฉพาะตัว นี่คือรสชาติที่ผูกพันกับวิถี “โหนด” มานานนับร้อยปี

มากกว่าการกิน คือการเข้าใจวิถีของสงขลา

“โหนด นา เล” ไม่ได้เป็นเพียงชื่อเรียกพื้นที่ แต่คือภูมิปัญญาที่เชื่อมโยงธรรมชาติ ผู้คน และอาหารเข้าไว้ด้วยกัน ทุกจานที่คุณกินในสงขลา ล้วนมีเรื่องราวของทะเลสาบ ชุมชนชาวประมง ชาวนา และสวนตาลซ่อนอยู่เสมอ และนั่นคือเหตุผลที่อาหารสงขลาไม่ได้มีดีแค่ความอร่อยแต่ยังเต็มไปด้วยรากวัฒนธรรมและตัวตนที่ชัดเจนไม่เหมือนใคร

หากคุณกำลังมองหาทริปกินที่ได้มากกว่าความอิ่ม สงขลาคือหนึ่งในเมืองที่ควรออกเดินทางมาสัมผัสด้วยตัวเองสักครั้ง ติดตามพิกัดของกิน เรื่องราวอาหารพื้นบ้าน และวัฒนธรรมท้องถิ่นเพิ่มเติมได้ที่เพจ Songkhla Gastronomy และ Songkla Foodie